ALTUN ALEM DŽAMIJA

Altun-alem džamija (džamija sa zlatnim alemom – dragim kamenom) nalazi se na središnjem delu Prvomajske ulice. Ta ulica se zvala Stambolski (Carigradski) drum, a ceo kvart u kome se nalazi pomenuta ulica, bio je poznat kao Jeleč mahala, po Jeleču, srednjovekovnom gradu koji se nalazi na Rogozni, u čijem pravcu je vodila današnja Prvomajska ulica. Ime Jeleč mahala se izgubilo u XVII veku i umesto toga pominju se džemati Altun-alem i Ahmed vojvoda. Turski putopisac Evlija Čelebi, koji je kroz ove krajeve proputovao šezdesetih godina XVII veka, zapisao je: »Džamija koja se zove Altun (alem) džamija stara je bogomolja, a nalazi se u Jeleč mahali na Carigradskom drumu«.

Pouzdano se znam da je Altun-alem džamiju sagradio, sredinom XVI (oko 1561. Godine) veka, Muslihedin Abdul Gani, poznat još kao Mujezin hodža Al Medini. On je poznat kao graditelj brojnih objekata i u drugim gradovima. U Skoplju je podigao Kuršumli han, džamiju, obnovio jedan hamam i imao nekoliko kuća sa više dućana. Sagradio je mesdžid i karavansaraj u Mažićima kod Zvečana. U vakufnami iz 1550. godine navedeni su ovi Muslihedip-efendijini objekti u Novom Pazaru: Džamija (Altun-alem), mekteb u dvorištu džamije, tri kuće za stanovanje imama, poznati han, šest dućana pored hamama, šest kožarskih dućapa u Tabačkoj čaršiji na obali Raške, sedam mlinova pored mosta (Jedan od njih je bio sa pet vitlova).

Sasvim je sigurno da je graditelj Altun-alem džamije bio bogat čim je izgradio toliko objekata, ne samo sakralnih. Međutim, on je bio i vrlo obrazovan i učen. To potvrđuje njegovo zvanje – mevlana (mevlana Muslihedin efendija), a to je počasno zvanje koje su mogli nositi samo istaknuti islamski učenjaci i filozofi.

Tačna godina izgradnje ove džamije se ne zna ali približno tačna zna. U turskom popisu iz 1528. godine pominje se u Novom Pazaru mahala Mujezin hodže. Ona je tada imala 35, 1540. godine 20 i 1604. 30 domaćinstava, kako to navode izvori iz navedenih godina. U XVII veku ime Mujezin hodžina mahala zamenjeno je imenom Altun-alem mahala. Mujezin mahala je vezana za graditelja Altun-alem džamije. Ona se prvi put pominje 1528. godine, a u ranijem popisu iz 1516. godine, ne pominje se. Prema tome, izgradnju Altun-alem džamije i treba staviti između 1516. i 1528. godine. U svakom slučaju ta građevina iz prve polovine XVI veka, vrlo je lepa i retka. U skopskim rukopisima se navodi da je to izuzetno građevinsko delo i da se njoj ravna mogla naći samo u Istanbulu, Jedrenu i Brusi, te da je na nju podsećao Taš han (Kameni han) u Skoplju.

altun alem

MEKTEB – Pored džamije, mevlana Muslihedin Abdul Gani je dao da se sagradi »kuća da se u njoj podučava Kur’anu i da se uče mala deca«, kako je zapisano u vakufnami, gde je određena i plata učitelju i njegovom zameniku uz uslov da je mualim »pouzdan, a najbolji među dobrima, postojan, sposoban, da predaje i poučava«. I ova druga, inače po rangu znatno niža zadužbina, građena je sa utisnutim pečatom monumentalnosti, sa ciljem da podržava arhitekturu obližnje džamije. Mekteb uz Altun-alem džamiju je značajan i po tome što je jedan od dva najstarija mekteba nekadašnjeg Bosanskog pašaluka, sačuvana do današnjeg doba.

Uobičajeno je bilo da se oko lepih, osobito sakralnih objekata, ispredaju legende pa tako i za Altun-alem džamiju postoji legenda koju je vredno zapisati:

– Altuna, Hadžira i Halima, tri pašine ćerke, lepotice kao dženetske hurije, rođene su i rasle u Novom Pazaru. Zbog lepote, bogatstva i ugleda što su posedovale ove tri sestre, niko se nije usudio da ih zaprosi, »jer one su bile rođene samo za Stambol«, za carske saraje, a ne za Novi Pazar. Dani su tekli, vreme prolazilo i činilo svoje, a tri pašine ćerke, tri lepotice, ostaše neudate. U godinama pred smrt dogovorile su se da svoje silno bogatstvo ostave u dobrotvorne svrhe. Altuna je dala sredstva da se izgradi džamija i da nosi njeno ime pa otuda Altun-alem džamija. Hadžira je dala zemlju za gradsko groblje u jugozapadnom delu grada pa se taj deo tada nazvao a i danas se zove Hadžet (po darodavcu Hadžiri).

Najmlađa od sestara Halima dala je sredstva za izgradnju česme u gradu i ta česma se i danas zove, po Halimi, Halimača (nalazi se u Lugu).

 

Isabegov hamam (Novi Pazar)

Jedini preostali sakralni objekat iz perioda osnivanja Novog Pazara

Isabegov hamam, poznat i kao Novopazarski stari hamam, je javno kupatilo u neposrednoj blizini Stare čaršije, na desnoj obali reke Raške u samom središtu Jeni Bazara Novog Pazara. Hamam je dao izgraditi treći begOsmanlijske provincije Bosne i glavni osnivač Sarajeva i Novog Pazara, Isa-beg Isaković, u drugoj polovini 15. veka (1461-1463. Godine)

Isabegov hamam je primer tzv. dvojnog gradskog hamama. U zgradi su se nalazile muške i ženske prostorije, potpuno identične, odvojene po uzdužnoj simetrali osnove i pregrađene kamenim zidom. Na zgradi se nalazi jedanaest kupola različitih veličina i sa šestougaonim otvorima. Svaka prostorija prekrivena je kupolom. Na severnoj strani hamama nalazio se prostrani šadrvan koji je bio jedna vrsta čekaonice i svlačionice, dok se na južnoj strani nalazila tzv.hazna – prostorija za grejanje vode. Postojale su i tri prostorije za kupanje sa mermernim česmama i jedna prostorija za odmor od kupanja.

Na zgradi se nalazi 11 kupola različitih veličina sa šestougaonim otvorima. Svaka prostorija prekrivena je kupolom. Na severnoj strani hamama nalazio se prostrani šadrvan (česma- fontana) koji je bio i jedna vrsta čekaonice i svlačionice, dok se na južnoj strani nalazila tzv. Hazna-prostorija za grejanje vode. Danas se ovaj spomenik Islamske arhitekture nalazi pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja.

Hamam se nalazi u neposrednoj blizini stare čaršije u današnjoj ulici 7. Juli, u naselju u Novom Pazaru, poznatom kao ,,Pod hamam,, na desnoj obali reke Raške. Sa leve strane zakonjen je Arap džamijom a sa desne zanatsko trgovačkim radnjama. Hamam je medju prvim javnim zgradama koje su podignute u drugoj polovini XV veka kada je počela istorija Novog Pazara. Ovo je monumentalna gradjevina koja spada u najznačajnije objekte ovakve vrste u našoj zemlji. Pripada grupi tzv dvostrukih hamama jer je podeljen na dva dela, muški i ženski. Ove dve celine odvojene su masivnim pregradnim zidom i svaka za sebe ima poseban ulaz i posebne specifičnosti. Kao i svi hamami razvijenog tipa i novopazarski hamam je imao sve one prostorije koje je podrazumevala ovakva odavno već očuvana struktura. Uz severnu stranu se nalazio prostrani šadrvan koji je imao ulogu čekaonice i svlačionice. Kod ovog hamama šadrvan je naknadno prizidan i ne čini gradjevinsko jedinstvo sa glavnim delom hamama. Način zidanja i konstrukcija hamama znatno se razlikuju od postupka primenjenog pri gradnji hamama. Iz šadrvana se ulazi u kapaluk koje je služilo za odmor posle kupanja. U muškom delu kapaluk je pokriven kupolom a u ženskom dvema kupolama. U njima se nalaze kamene česme odn hurne izgradjene od mermera sa ukrasima u plitkom reljefu. Duž cele strane hamama nalazi se prostorija za grejanje vode tzv hazna. uz haznu je bio i rezervoar hladne vode koji se zvao terazija iz koje se voda cevima razvodila do svake česme u hamamu. Mešanjem vruće i hladne vode mogla se dobiti voda željene temperature. Pri ulazu u hamam postojali su tzv kafezi za svlačenje i prostorija za zakupca koji je naplaćivao kupanje. Cena kupanja nije bila odredjena pa su kupači plaćali za kupanje po svom nahodjenju. Posle kupanja svakom kupaču bi se prinosio po čaj i cigareta. Dva kafesa bila su prostrta ćilimima i oivičena šiltetima (mesta za sedenje), na sredini je bio jedan sto a na prozorima fine zavese. Ovi kafesi su nudjeni bogatim kupačima i državnim službenicima dok su ostala 3 kafesa imala samo kreveta koja ničim nisu bila zastrta. Oni su nudjeni siromašnijim gradjanima za svlačenje i oblačenje.

Hamam-kahva-2

U novopazarskoj vojnoj kasarni uvek je bio smešten po jedan bataljon vojske. Svako jutro bi dežurni u kasarni, po muslimanskim verskim običajima pitao vojsku kome je potrebno kupanje ako su u snu imali polne odnose sa ženama. Onda bi ih dežurni upravo vodio na kupanje u hamam a onda vraćao nazad u kasarnu. Pored zakupca u hamamu su uvek radila i po 2 momka i 2 žene koje su kupačima nakon kupanja donosili čiste peškire (tzv havlu) i to po jedan za telo a jedan za brisanje glave. Za svakog kupača sledovale su nalune (papuče od drveta). Hamam u Novom Pazaru je gradio osnivač Novog Pazara i Sarajeva Isa beg Ishaković. Zajedno sa Prizrenskim hamamom, novopazarski hamam je jedini očuvani spomenik ovakve vrste na prostoru bivše Jugoslavije. Pre nekoliko godina u dvorištu gradskog muzeja pronadjeni su temelji odn. Ostaci još jednog hamama za koji se pretpostavlja da je iz istog razdoblja. Prema putopisima Evlije čelebije iz XVI veka poznato je da je u Novom Pazaru postojalo dva hamama.

 

AMIR AGIN HAN U NOVOM PAZARU

Smatra se da han postoji još iz XVII veka, ali o vremenu njegovog nastanka nema preciznih podataka. Han Amir-age se po svojoj lepoti ističe kao danas jedan od dva preostala hana u Novom Pazaru. Nekada je ovaj grad posedovao šest hanova, što se zna preko spisa putopisaca Evlija Čelebija koji početkom druge polovine XVII veka, to beleži. Nalazi se u starom centru grada, i predstavlja jedini preostali monumentalni objekat iz tog perioda.[2]

han

Amir-agin han

Ovaj objekat se razlikuje od tipičnih građevina ove vrste, po arhitektonskim zamislima pre svega. Uz han postoje zanatske radnje, koje čine njegov sastavni deo i koje zajedno čine poslednji ostatak nekadašnjeg dela čaršije na levoj obali reke Raške. Položaj na uglu ulica je diktirao i sam oblik osnove hana. Glavni deo hana, se sastoji od prizemlja i sprata i on je služio je za prenoćište putnika. Hana je takođe i posedovao prostor namenjez za čuvanje stoke (tu su svojevremeno smešteni kiridžijski konji, mazge i kamile).

BEDEM I KULA MOTRILJA

Novopazarska tvrđava predstavlja srednjovekovno tursko utvrđenje koje je podigao jedan od najslavnijih osmanlijskih vojskovođa Isa-beg-Isahović u XV veku prilikom osnivanja Novog Pazara, na raskrsnici karavanskih puteva koji su povezivali Bosnu, Dubrovnik i južni Jadran sa Carigradom i Solunom. Na osnovu ostataka bedema, bastiona i poluzatrpanih rovova konstatovana je trougaona osnova tvrđave koju obrazuju tri ugaona bastiona, tabije, poligonalne osnove, različitih dimenzija. Posle turskog poraza pred Bečom (1683) i austrijskog prodora do Skoplja (1689), turske vlasti počinju sa dogradnjom i utvrđivanjem nekadašnjeg zdanja. Njegova rekonstrukcija nastavljena je sve do 1750. godine. Za vreme vladavine sultana Abdula Azisa (1861-1876) sazidane su dve nove kule, magacin za smeštaj oružja i municije, manja džamija, kao i nova kasarna.

Kula

Nakon Balkanskih ratova, srpska vojska je porušila džamiju koja se nalazila unutar tvrđave. Kula kod severnog bastiona je srušena u Prvom svetskom ratu. Nestale su netragom i ulazne kapije, čardaci, pomoćni objekti kao i austrijska kapelica čiji su ostaci nakon bombardovanja 1944.god. postojali sve do 1960.god. Uz severni bedem, danas se nalazi relativno dobro očuvana kula poznata pod imenom Stara izvidnica ili Kula motrilja.

Novopazarska tvrđava se nalazi u samom centru grada, na desnoj obali reke Raške i unutar gradskog parka. Na osnovu konkursa i donacije banke Intese, 2013. godine je izvršena obnova zidina kao i arheološki radovi unutar tvrđave.